Phân biệt virus và vi khuẩn trong các bệnh hô hấp là bước quan trọng giúp người bệnh điều trị đúng hướng và tránh lạm dụng kháng sinh không cần thiết. Trên thực tế, các triệu chứng như ho, sốt, đau họng hay sổ mũi có thể xuất hiện ở cả nhiễm virus lẫn vi khuẩn, khiến nhiều người dễ nhầm lẫn. Vì vậy, hiểu rõ sự khác nhau giữa hai tác nhân này sẽ giúp bạn nhận biết sớm, chăm sóc hiệu quả và phòng tránh biến chứng nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người có sức đề kháng yếu.
Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ sự khác nhau giữa viêm phế quản do virus và viêm phế quản do vi khuẩn, dấu hiệu nhận biết, cách điều trị đúng và phòng ngừa hiệu quả.
Các nguyên nhân gây viêm phế quản thường gặp
Viêm phế quản xảy ra khi niêm mạc phế quản bị viêm nhiễm, sưng đỏ và tiết nhiều dịch nhầy, gây ho kéo dài, khó thở và tức ngực.
Virus – Nguyên nhân chiếm tỷ lệ cao nhất
Theo thống kê, virus gây ra khoảng 60–70% các trường hợp viêm phế quản cấp. Một số tác nhân phổ biến:
- Virus cúm
- RSV (virus hợp bào hô hấp)
- Adenovirus
- Coronavirus
Đây là lý do vì sao trong mùa lạnh hoặc mùa dịch, số ca bệnh tăng cao. Trong trường hợp này, việc phân biệt virus và vi khuẩn rất quan trọng để tránh dùng thuốc sai.
Vi khuẩn – Ít gặp nhưng dễ biến chứng
Vi khuẩn gây viêm phế quản ít phổ biến hơn nhưng có thể khiến bệnh nặng hơn, nhất là ở trẻ em. Các tác nhân thường gặp:
- Phế cầu khuẩn
- Hemophilus influenzae
- Tụ cầu, liên cầu
- E.coli
- Mycoplasma và Chlamydia (vi khuẩn không điển hình)
Các yếu tố khác
Ngoài virus và vi khuẩn, viêm phế quản cũng có thể do:
- Dị ứng, hen phế quản
- Hít phải khói bụi, khí độc (SO2, clo, amoniac…)
- Nấm hoặc ký sinh trùng ở người suy giảm miễn dịch
Phân biệt triệu chứng viêm phế quản do virus và do vi khuẩn
Đây là phần quan trọng nhất vì triệu chứng ban đầu khá giống nhau. Tuy nhiên, vẫn có những dấu hiệu giúp phân biệt virus và vi khuẩn tương đối rõ ràng.
Viêm phế quản do virus
Viêm phế quản do virus là dạng thường gặp nhất, nhất là ở trẻ nhỏ.
Triệu chứng viêm phế quản do virus
Thông thường bệnh khởi phát giống cảm cúm:
- Ho khan hoặc ho có đờm trắng trong
- Sổ mũi, nghẹt mũi, hắt hơi
- Đau họng, khàn tiếng
- Mệt mỏi, đau nhức cơ thể
- Sốt nhẹ hoặc không sốt
Đặc biệt, bệnh hay xảy ra vào mùa đông xuân hoặc trong các đợt dịch cúm. Việc phân biệt virus và vi khuẩn giúp tránh nhầm lẫn với nhiễm trùng nặng.
Điều trị viêm phế quản do virus
Nguyên tắc quan trọng nhất: Virus không cần dùng kháng sinh. Điều trị chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ:
- Nghỉ ngơi, uống nhiều nước
- Giữ ấm cổ họng, ngực
- Dùng thuốc hạ sốt khi cần (theo chỉ định bác sĩ)
- Vệ sinh mũi họng sạch sẽ
- Theo dõi dấu hiệu khó thở ở trẻ nhỏ
Thuốc kháng virus chỉ dùng trong một số trường hợp đặc biệt, không tự ý sử dụng. Việc lạm dụng kháng sinh sẽ gây:
- Rối loạn tiêu hóa
- Dị ứng thuốc
- Kháng kháng sinh nguy hiểm
Do đó, phân biệt virus và vi khuẩn là điều cực kỳ quan trọng.
Viêm phế quản do vi khuẩn
Viêm phế quản do vi khuẩn ít gặp hơn nhưng lại dễ gây biến chứng như viêm phổi hoặc áp-xe phổi.
Triệu chứng viêm phế quản do vi khuẩn
Một số dấu hiệu gợi ý vi khuẩn gồm:
- Sốt cao trên 39°C kéo dài
- Ho nhiều, khạc đờm mủ
- Đờm vàng xanh hoặc đờm đục
- Hơi thở hôi, môi khô
- Bệnh kéo dài hơn 10 ngày không cải thiện
Đây là điểm giúp phân biệt virus và vi khuẩn rõ nhất qua màu đờm và mức độ sốt.
Xét nghiệm hỗ trợ chẩn đoán
Bác sĩ có thể chỉ định:
- Công thức máu: bạch cầu tăng
- CRP, Procalcitonin tăng
- Nhuộm soi hoặc nuôi cấy đờm
Nhờ đó xác định chính xác tác nhân gây bệnh.
Điều trị viêm phế quản do vi khuẩn
Khác với virus, vi khuẩn thường cần kháng sinh phù hợp:
- Beta-lactam
- Quinolone hô hấp
- Macrolid (trong trường hợp Mycoplasma)
Tuy nhiên, thuốc phải do bác sĩ kê đơn, tuyệt đối không tự ý mua. Một lần nữa, việc phân biệt virus và vi khuẩn sẽ quyết định có cần kháng sinh hay không.
Viêm phế quản ở trẻ em có nguy hiểm không?
Thực tế, đa số trường hợp viêm phế quản ở trẻ em là do virus, thường xuất hiện sau cảm lạnh, cúm hoặc nhiễm siêu vi đường hô hấp trên. Khi đó, bệnh thường diễn tiến nhẹ và có thể tự khỏi nếu được chăm sóc đúng cách.
Tuy nhiên, trong một số trường hợp, viêm phế quản có thể do vi khuẩn hoặc bội nhiễm vi khuẩn sau nhiễm virus. Những trường hợp này thường có biểu hiện nặng hơn như sốt cao kéo dài, ho nhiều, mệt mỏi và cần được bác sĩ chỉ định điều trị phù hợp. Vì vậy, không nên tự ý dùng kháng sinh khi chưa có chẩn đoán rõ ràng.
Viêm phế quản có chuyển sang viêm phổi không?
Đây là mối lo lớn của rất nhiều phụ huynh. Câu trả lời là có thể, đặc biệt ở những trẻ:
- Dưới 2 tuổi
- Sinh non, nhẹ cân
- Có tiền sử hen suyễn hoặc bệnh hô hấp mạn tính
- Hệ miễn dịch yếu
Nếu viêm phế quản không được theo dõi và xử trí đúng, tình trạng viêm có thể lan xuống phế nang và gây viêm phổi, một bệnh lý nguy hiểm hơn, có thể cần nhập viện điều trị.
Khi nào viêm phế quản ở trẻ trở nên nguy hiểm?
Phần lớn các trường hợp viêm phế quản có tiên lượng tốt, trẻ hồi phục hoàn toàn sau 7–10 ngày. Tuy nhiên, bệnh trở nên đáng lo ngại nếu trẻ xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Khó thở, thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực
- Sốt cao liên tục, không hạ dù đã dùng thuốc hạ sốt
- Ho kéo dài, ho nhiều về đêm, ho không giảm sau vài ngày
- Trẻ mệt nhiều, bú kém, bỏ ăn, quấy khóc bất thường
- Môi hoặc đầu ngón tay tím tái
Đây là những dấu hiệu cảnh báo biến chứng hô hấp, cha mẹ cần phân biệt virus và vi khuẩn để cần được thăm khám y tế sớm
Vì sao trẻ nhỏ dễ gặp biến chứng viêm phế quản?
Trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, có đường thở hẹp và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Khi niêm mạc phế quản bị viêm, tiết nhiều dịch nhầy, trẻ rất dễ bị tắc nghẽn đường thở, dẫn đến khó thở và suy hô hấp nếu không được xử lý kịp thời.
Ngoài ra, trẻ chưa biết tự khạc đờm, khiến dịch tiết ứ đọng lâu trong phế quản, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Cha mẹ cần đưa trẻ đi khám sớm để phân biệt virus và vi khuẩn chính xác.
Phòng ngừa viêm phế quản hiệu quả
Để hạn chế nguy cơ mắc bệnh, bạn nên:
- Giữ ấm cơ thể khi trời lạnh
- Tránh tiếp xúc người đang cảm cúm
- Vệ sinh tay thường xuyên
- Ăn uống đủ chất, tăng đề kháng
- Tiêm phòng cúm và phế cầu đầy đủ
- Điều trị sớm viêm mũi họng
Chủ động phòng bệnh cũng là cách giảm nguy cơ phải điều trị kháng sinh và tránh nhầm lẫn khi phân biệt virus và vi khuẩn.
Kết luận
Viêm phế quản có thể do virus hoặc vi khuẩn gây ra. Virus thường nhẹ và tự khỏi, trong khi vi khuẩn có thể nặng hơn và cần kháng sinh. Điều quan trọng nhất cần phân biệt virus và vi khuẩn, không tự ý dùng thuốc mà cần thăm khám để xác định đúng nguyên nhân. Hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ hơn và biết cách xử trí đúng, đặc biệt trong mùa dịch hô hấp hiện nay.